Friday, March 18, 2011

ปัจจัยที่มีผลต่อสิ่งมีชีวิตในระบบนิเวศ ๒

ปัจจัยทางชีวภาพ
     ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตคนละชนิดที่อาศัยอยู่ร่วมกัน

๑.ภาวะพึ่งพา (Mutualism) (+/+)
     เป็นภาวะที่สิ่งมีชีวิตทั้งสองชนิดได้ประโยชน์ (+) ต่อกัน เป็นสภาพการณ์ที่มีข้อผูกมัดทั้งสองฝ่ายและสัมผัสกันตลอด หากนำมาแยกกันจะมีผลกระทบต่อการดำรงชีวิต
     ตัวอย่าง
     - ปลวกกับโพรโตซัวในลำไส้ที่ชื่อว่า Trichonympha
     - สัตว์เคี้ยวเอื้องกับแบคทีเรียในกระเพาะอาหาร
     - สาหร่ายกับราที่อยู่ร่วมกันเป็นไลเคนส์
     - ราไมคอร์ไรซากับพืชตระกูลสน
     - แบคทีเรียไรโซเบียมกับพืชตระกูลถั่ว
     - สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงินชื่อ แอนาบีนา (Anabaena) กับแหนแดง (เฟินน้ำ)
     - สาหร่ายสีเขียวคลอเรลลากับไฮดรา

๒.ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน (Photocooperation) (+/+)
     เป็นภาวะที่ทั้งสองชนิดได้ประโยชน์ต่อกัน แต่ไม่เป็นสถานการณ์ที่มีการผูกมัดประจำ แม้นำมาแยกกัน ทั้งสองชนิดก็ดำรงชีวิตได้เป็นปกติ
     ตัวอย่าง
     - ดอกไม้กับแมลง
     - นกเอี้ยงกับควาย
     - มดดำกับเพลี้ย
     - ปูเสฉวนกับดอกไม้ทะเล (Sea anemone)
     - ม้าลายกับนกกระจอกเทศ (ม้าลายมีจมูกไว หูไว ส่วนนกกระจอกเทศตาไว จะช่วยเตือนภัยแก่กัน)
     - นกจระเข้กับจระเข้ที่ลุ่มแม่น้ำไนล์
     - ปลาจิ้มฟันจระเข้กับจระเข้
       (จระเข้ให้แหล่งอาหาร นกและปลาจิ้มฟันช่วยกำจัดเศษอาหารตามซอกฟัน)

๓.ภาวะเกื้อกูล หรือ ภาวะอิงอาศัย (Commensalism) (+/0)
     เป็นภาวะที่ได้ประโยชน์เพียงฝ่ายเดียว อีกฝ่ายหนึ่งไม่ได้และไม่เสียประโยชน์ (0)
     ตัวอย่าง
     - เหาฉลามหรือปลา Remora กับปลาฉลาม
     - ไลเคนส์ที่เกาะบนเปลือกต้นไม้ใหญ่
     - กล้วยไม้ป่าหรือพลูด่างที่เกาะบนต้นไม้ใหญ่
     - นกทำรังบนต้นไม้
     - แบคทีเรียบนผิวหนังของคน
     - แร้งกับเสื้อ

๔.ภาวะปรสิต (Parasitism) (+/-)
     เป็นภาวะที่ฝ่ายได้ประโยชน์ เรียกว่า ปรสิต หรือ ตัวเบียน (Parasite) ซึ่งอาจอาศัยอยู่ภายนอกของผู้ถูกอาศัย เรียกว่า Ectoparasite หรือ อาศัยอยู่ภายในร่างกายของผู้ถูกอาศัย เรียกว่า Endoparasite แต่ถ้าปรสิตไปอาศัยในผู้ถูกอาศัยที่มีชีวิตเป็นปรสิตเหมือนกัน เรียกว่า Hyperparasite เช่น ไวรัสที่อาศัยอยู่ในเซลล์ของแบคทีเรีย
     ฝ่ายเสียประโยชน์ เรียกว่า ผู้ถูกอาศัย (Host) อาจแบ่งเป็น ๒ ประเภทใหญ่ๆคือ
     ก.Principal host - ใช้เป็นแหล่งในการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศของปรสิต
     ข.Intermediate host - ใช้เป็นแหล่งในการเจริญเติบโตของสีบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศของปรสิต
     ตัวอย่าง
     - พลาสโมเดียมหรือเชื้อมาลาเรีย
          - คน = Intermediate host
          - ยุงก้นปล่องตัวเมีย = Principal host
     - พยาธิตัวตืด
          - คน = Principal host
          - หมู วัว = Intermediate host
     - พยาธิใบไม้ในตับ
          - คน = Principal host
          - หอยน้ำจืด = First intermediate host
          - ปลาหรือกุ้งน้ำจืด = Second intermediate host

๕.ภาวะล่าเหยื่อ (Predation) (+/-)
     เป็นภาวะที่ฝ่ายได้ประโยชน์ เรียกว่า ผู้ล่า หรือ ตัวห้ำ (Predator)
     ฝ่ายเสียประโยชน์ เรียกว่า เหยื่อ (Prey) ซึ่งจะต้องมีการปรับตัวมากมายเพื่อการอยู่รอด เช่น ประสาทสัมผัสไว วิ่งเร็ว มีรูปร่างลักษณะสีกลมกลืนกับสภาพแวดล้อม มีกล่นหรือรสไม่พึงประสงค์ ออกลูกหลานได้คราวละมากๆ
หมายเหตุ ทั้งผู้ล่าและปรสิตจะเป็นตัวสำคัญที่ทำให้เกิดสมดุลในธรรมชาติ และยังช่วยกำจัดตัวที่อ่อนแอออกจากประชากร

๖.ภาวะแก่งแย่ง (Competition) (-/-)
     เป็นภาวะที่ทั้งสองฝ่ายต่างแย่งชิงผลประโยชน์บางอย่างร่วมกัน เช่น อาหาร แสงสว่าง ก๊าซออกซิเจน ที่อยู่ ตัวเมีย เป็นต้น โดยฝ่ายที่ชนะจะขยายพันธุ์อย่างเร็ว ฝ่ายที่แพ้จะมีปริมาณลดลง
     ตัวอย่าง
     - ต้นไม้ในป่าแข่งกันสูงเพื่อแข่งกันรับแสงสว่าง
     - มอด ๒ ชนิดต่างก็ต่อสู้เพื่อแย่งอาหารชนิดเดียวกัน
ข้อสังเกตุ เป็นภาวะเดียวที่ใช้อธิบายทั้งความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกันและคนละชนิดได้

๗.ภาวะต่อต้าน (Antibiosis) (0/-)
     เป็นภาวะที่ฝ่ายหนึ่งหลั่งสารเคมีไปยับยั้งการเจริญเติบโตของอีกฝ่ายหนึ่ง
     ตัวอย่าง ราเพนิซิลเลียมหรือราเขียวจะหลั่งสารไปยับยั้งการเจริญของแบคทีเรีย

๘.ภาวะเป็นกลาง (Neutralism) (0/0)
     เป็นภาวะที่ทั้งสองฝ่ายต่างไม่มีอิทธิพลต่อกันเลยทั้งที่อาศัยอยู่ในบริเวณเดียวกัน
     ตัวอย่าง กวางกับไส้เดือนที่อาศัยอยู่ตามทุ่งหญ้าบริเวณเดียวกัน

หมายเหตุ
     ๑.ภาวะย่อยสลาย (Saprophytism) เป็นภาวะที่ผู้ย่อยสลาย ได้แก่ เห็ด รา และแบคทีเรียส่วนใหญ่ จะหลั่งน้ำย่อยมาย่อยสลายซากสิ่งมีชีวิต ให้กลายเป็นโมเลกุลเล็กๆ เพื่อจะได้ดูดซึมไว้ใช้ประโยชน์ต่อไป
     ๒.ความสัมพันธ์ระหว่างผึ้งนางพญากับผึ้งงาน ไม่จัดเป็นภาวะใดๆที่กล่างมาข้างต้น เพราะเป็นความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวกัน ถือว่า ผึ้ง ปลวก มด เป็นแมลงสังคมที่มีการแบ่งงานกันทำ

No comments:

Post a Comment